Özet: Pek çok şirket için toplam karbon ayak izinin %70–95''i Scope 3''tedir. Bu emisyonlar şirketin doğrudan kontrolünde değil; tedarikçilerin, müşterilerin ve kullanım davranışının ürünüdür. Hesaplamak zor, ama ölçemediğinizi azaltamazsınız.
Önce Tanım: Scope 1, 2, 3
- Scope 1 — Doğrudan: Şirketin sahip olduğu/kontrol ettiği kaynaklardan (kazan, jeneratör, araç filosu) çıkan emisyonlar.
- Scope 2 — Dolaylı, enerji: Satın alınan elektrik, ısı veya buharın üretiminden kaynaklanan emisyonlar.
- Scope 3 — Diğer dolaylı: Şirketin değer zincirinin geri kalanı. 15 kategori halinde tanımlanır.
Scope 3''ün 15 Kategorisi
Upstream (Tedarik Tarafı)
- Satın alınan ürün ve hizmetler — genelde en büyük kategori.
- Sermaye malları (makine, ekipman, bina).
- Yakıt ve enerji ile ilgili faaliyetler (S1/S2 dışında).
- Upstream taşımacılık ve dağıtım.
- Operasyonlarda oluşan atık.
- İş seyahatleri.
- Çalışanların işe gidiş-gelişi.
- Upstream kiralanan varlıklar.
Downstream (Müşteri Tarafı)
- Downstream taşımacılık ve dağıtım.
- Satılan ürünlerin işlenmesi.
- Satılan ürünlerin kullanımı — enerji yoğun ürünlerde dominant.
- Satılan ürünlerin ömür sonu işlemleri.
- Downstream kiralanan varlıklar.
- Franchise''lar.
- Yatırımlar — finans sektörünün en büyük kategorisi.
Hesaplama Yöntemleri
GHG Protokolü Scope 3 Standardı dört temel yöntem tanır:
- Tedarikçi-özgü (supplier-specific): Tedarikçinin doğrulanmış ürün karbon ayak izi (PCF). En yüksek doğruluk.
- Hibrit: Mevcut tedarikçi verisi + ortalama veri ile boşluk doldurma.
- Ortalama veri (average data): Sektör ortalaması × satın alınan miktar (kg/m³).
- Harcama bazlı (spend-based): Para birimi × emisyon faktörü. En kolay, en düşük doğruluk.
Pratik strateji: En büyük 20 tedarikçi için supplier-specific, kalan kuyruk için spend-based ile başla; her yıl supplier-specific oranını artır.
Veri Nereden Gelir?
- Satın alma / ERP: Kategori 1, 2, 4 için harcama ve fiziksel miktarlar.
- İK / seyahat: Kategori 6 ve 7.
- Lojistik sağlayıcılar: Kategori 4 ve 9 için ton-km verisi.
- Ürün yaşam döngüsü analizi (LCA): Kategori 11 ve 12 için.
- Tedarikçi anketleri / CDP Supply Chain: Supplier-specific veri toplamak için.
Sık Yapılan Hatalar
- "Tedarikçilerim ölçmediği için yapamam." Spend-based ile bir taban oluştur, sonra iyileştir.
- Çift sayım. Aynı emisyonu hem Scope 3 Kat-1''de hem Kat-4''te saymamak için sınırı net çiz.
- Kullanım fazını unutmak. Beyaz eşya, ısıtma, elektronik gibi sektörlerde Kategori 11 toplamın çoğu olabilir.
- Excel''le yönetmek. 15 kategori, binlerce SKU, yüzlerce tedarikçi — sürdürülebilir değil.
ETTA''nın Rolü
ETTA; ERP''den gelen satın alma verisini emisyon faktörü kütüphanesiyle eşleştirir, tedarikçi anketlerini tek arayüzde toplar ve tüketim/üretim verisiyle birleşerek 15 kategorinin tamamı için CDP/GHG uyumlu rapor üretir. Her sayı için kaynak ve metodoloji izi bırakır — doğrulamada savunulabilir bir karbon hesabı.
Sonuç
Scope 3 belirsizliği bir bahane değil, bir başlangıç noktasıdır. Önce kabaca ölç, en büyük kategoriye odaklan, her yıl doğruluğu yükselt. Üç yıl sonra rakiplerinizden öndesiniz.